Algemene ontwikkelingen

In dit onderdeel zijn de algemene ontwikkelingen beschreven welke van invloed zijn op het financieel perspectief van de gemeente Dantumadiel. Sommige van deze ontwikkelingen hebben een direct (financieel) effect. Andere ontwikkelingen hebben een indirect effect op het perspectief van de gemeente.

De algemene ontwikkelingen met een financieel effect op het perspectief van de gemeente zijn veelal autonoom van aard. Dit betekent dat er geen keuze hoeft te worden gemaakt, deze ontwikkelingen komen hoe dan ook op de gemeente af. In de tabel hieronder zijn de financiële effecten van de algemene ontwikkelingen weergegeven.

Effect op begrotingsresultaat

Onder het onderdeel Financieel perspectief worden alle effecten uit deze perspectiefnota samengevat.

Bouwen aan een stevig fundament in het sociaal domein.

Al snel na de start van de nieuwe organisatie bleek dat er zich problemen voor deden bij de uitvoering van het sociaal domein. Dit werd duidelijk in de achterstanden die er lagen bij het in behandeling kunnen nemen van aanvragen WMO, maar ook op andere onderdelen was er sprake van een (te) hoge werkdruk. Voor een (duurzame) aanpak is daarvoor een plan van aanpak opgesteld.  Dit plan van aanpak richtte zich zowel op de aanpak van de acute achterstanden, als op het brengen van stabiliteit op het team als op het ontwikkelen van plannen om te komen tot een duurzame inrichting van het sociaal domein in Dantumadiel.

In 2024 lag het accent op het wegwerken van achterstanden en het doorlichten van de meest relevante werkprocessen. In 2025 is hierop verdergegaan en is begonnen met het implementeren van verbeteringen in de dagelijkse werkprocessen. In 2025 is aan de hand van de werkvoorraad in kaart gebracht welke formatie nodig is voor het op een goede wijze uitvoeren van de werkzaamheden. Tegelijkertijd zijn voorstellen ontwikkeld over de inrichting en aansturing van het sociaal domein. In de eerste maanden van 2026 is in het Gebiedsteam (team Uitvoering Sociaal Domein) gewerkt aan het formaliseren van de inrichtingsstructuur, de integrale samenwerking en de onderlinge verbinding met Beleid. Ook is er een aanzet gemaakt tot versterking van de Toegang van het Gebiedsteam. Door de Toegang te versterken wordt geprobeerd de hulpvraag direct op te lossen  en zoveel als mogelijk terug te zetten naar het voorliggende veld en meer preventief te werken om zoveel mogelijk hoge uitgaven van zorg te voorkomen. Besluitvorming over verdere ontwikkelingen in het Gebiedsteam zal te zijner tijd plaatsvinden in relatie tot het traject Dantumadiel 2027. 

Ondanks alle inspanningen blijft de werkdruk en ook het ziekteverzuim hoog. Dit maakt dat er ook nu nog steeds extra inspanningen nodig zijn voor het kunnen continueren van de dienstverlening aan inwoners. In 2026 heeft de raad daar ook extra (incidentele) middelen beschikbaar gesteld.

Vanuit het team Beleid Sociaal Domein zijn we in samenwerking met het team Uitvoering Sociaal Domein bezig een plan van aanpak op te stellen. Dit is conform de startnotitie Transformatie Sociaal Domein  (Hervormingsagenda Jeugd), zoals deze door de raad in december 2025 is vastgesteld. In de plan van aanpak brengen we in kaart wat er nodig om voor implementatie van deze Transformatie voor de komende jaren binnen het sociaal domein in onze gemeente. Deze middelen zijn nodig voor een andere werkwijze te implementeren zodat we kosten op langere termijn beheersbaar maken. Dit plan van aanpak zal in oktober dit jaar ter besluitvorming naar de raad gaan met daarin de concrete opgaven en de daarbij gekoppeld de financiën die nodig zijn voor de komende jaren.

Via de algemene uitkering wordt de komende jaren een kleine € 3 mln. ontvangen . Hiervan heeft de Raad in december een bedrag van € 0,3 mln beschikbaar gesteld en in deze nota wordt circa € 0,6 mln. gevraagd. Er resteert dan nog circa € 2 mln. aan Rijksmiddelen. Na besluitvorming door de raad  in oktober 2026 kunnen de  verdere Rijksmiddelen  ook daadwerkelijke worden ingezet om de Transformatie in te zetten.

De meicirculaire is op 29 mei 2026. verschenen. Deze circulaire bevat onder andere informatie over de jaarlijkse toe- en afname van het gemeentefonds (accres), de nominale ontwikkeling in het gemeentefonds (inflatie) en het (deels) vervallen van de huishoudelijke hulp in de WMO per 2029. De mutatie ten opzichte van de decembercirculaire 2025 wordt voornamelijk veroorzaakt door de volgende onderdelen:

Accresontwikkeling (2027: € 231.000 voordelig)
Het volume accres is voor de uitkeringsjaren 2027 en verder bijgesteld op basis van het 8-jaars historische gemiddelde van het bruto binnenlands product uit de Macro Economische Verkenning. Het LPO accres is voor de uitkeringsjaren 2026 en verder bijgesteld op basis van het prijs bbp uit het Centraal economisch plan 2025 van het Centraal Planbureau.

Nominale ontwikkeling (2027: € 1.156.000 voordelig)
De gemeente Dantumadiel raamt de begroting tegen constante prijzen. Dat betekent dat we hetzelfde prijspeil hanteren voor alle begrotingsjaren. Bij de meicirculaire worden de inkomsten vanuit het gemeentefonds voor huidig jaar+1 en verder bijgesteld naar het prijspeil van huidig jaar+1. Ditzelfde doen we met de baten en lasten in de Perspectiefnota. We noemen dit ook wel de inflatiecorrectie.

Uitstel vervanging abonnementstarief Wmo (2027: € 250.000 voordelig)
De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage in de Wmo (ter vervanging van het abonnementstarief) is uitgesteld van 1 januari 2027 naar 1 januari 2028. Hierdoor valt de eerder ingeboekte besparing in 2027 tijdelijk weg.

Integratie uitkering Participatie (2027: € 203.000 voordelig)
De integratie uitkering Participatie wordt structureel verhoogd. Deze bijstelling betreft een correctie voor hogere lonen en prijzen. Daarnaast wijzigt de budgetverdeling voor de rijksbijdrage beschut werk als gevolg van een nieuwe verdeelsleutel. Deze gelden worden volgens afspraak geoormerkt (voor Dokwurk).

Capaciteit decentrale overheden klimaat- en energiebeleid (2027: € 648.000 voordelig)
De decentralisatie-uitkering CDOKE vervangt de Specifieke uitkering CDOKE. In 2027 worden middelen beschikbaar gesteld aan gemeenten om uitvoering te kunnen geven aan hun taken op he gebied van klimaat- en energiebeleid. De middelen zijn ook beschikbaar voor de periode 2028 tot en met 2030 maar de uitkeringsvorm na 2027 is nog niet bepaald.

Suppletie-uitkering nieuw verdeelstelsel 2023 (2027: € 146.000 voordelig)
Voor wat betreft ingroeipad voor de nieuwe verdeling vanhet gemeentefonds hebben de fondsbeheerders het advies van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) overgenomen. Het advies is om het ingroeipad te bevriezen op het niveau van 2026 en dit niveau tot en met 2028 mee te laten groeien met de indexatie.

Huishoudelijke hulp uit de Wmo (2029: € -, 2030: € -)
Het kabinet heeft besloten dat huishoudelijke hulp niet langer via de Wmo wordt vergoed voor mensen die dit zelf kunnen betalen. Deze maatregel gaat in op 1 januari 2029. Hierdoor stopt huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening binnen de Wmo. Hoewel huishoudelijke hulp grotendeels uit de Wmo verdwijnt, blijft de gemeente verantwoordelijk voor mensen die niet in staat zijn om dit zelf te regelen of te betalen. Voor deze groep wordt een vangnet ingericht. Het gevolg is dat gemeenten minder kosten hebben voor deze voorziening. Omdat gemeenten minder hoeven uit te geven, wordt er geld uit het gemeentefonds gehaald.

Zoals aangegeven heeft de gemeente als gevolg van het vervallen van deze voorziening minder kosten. Overeenkomstig het advies van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) wordt er een stelpost opgenomen voor de minder kosten. Het bedrag van de minder kosten is gelijk aan de korting in de algemene uitkering. De Huishoudelijke hulp uit de WMO is op deze wijze budgetneutraal in onze begroting opgenomen. We zijn nog in afwachting van een reactie van de toezichthouder.

Per 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Inmiddels werken we ruim een jaar met de nieuwe wet en hebben we veel ervaring opgedaan. Binnen de organisatie wordt op vele fronten gewerkt aan de verdere implementatie van de verschillende onderdelen van de Omgevingswet. Zo wordt er gewerkt aan de Omgevingsvisie, het Omgevingsplan, programma’s, participatiebeleid en vele andere onderdelen. Zo moet het definitieve Omgevingsplan eind 2031 klaar zijn. Middels de carrousels betrekken we raad bij de totstandkoming van de verschillende onderdelen en informeren we de raad inhoudelijk en over de voortgang van de verschillende onderdelen. 

De financiële gevolgen van de implementatie van de Omgevingswet zijn voor de komende jaren (t/m 2027) in kaart gebracht. De raad heeft in haar vergadering van 27 maart 2024 middelen beschikbaar gesteld voor de verdere implementatie van de Omgevingswet. Dit betreft een bedrag van €1,7 miljoen voor de periode 2024 t/m 2027.

Huisvesting
De raad heeft in februari 2025 besloten om een verbouwscenario “25 jaar levensduurverlenging” en een verbouwscenario “10 jaar groot onderhoud” voor het huidige gemeentehuis uit te werken. De raad heeft tevens besloten om de maximaal verwachte financiële impact van dit besluit vanaf 2028 te verwerken in de meerjarenbegroting door middel van het opnemen van een stelpost van € 300.000. Eind dit jaar wordt het voorstel met de uitgewerkte scenario’s aan de (nieuwe) raad aangeboden.  

Formatie - Project Dantumadiel 2027 - Programma Herijking & professionalisering
In 2025 is gestart met het project Dantumadiel 2027. Een project welke de organisatie handvaten moet gaan geven om te komen tot een operationele organisatie op basis van het vastgestelde (structurele) formatieontwerp. In de periode 2024-2026 maakt de organisatie gebruik van tijdelijke extra formatie om de aanwezige frictie, ten gevolge van de start, het hoofd te kunnen bieden. Dit proces om te downsizen is best complex omdat de organisatie gebouwd is op verschillende aannames (aantal cliënten, areaal en kwaliteitsniveaus welke in de praktijk soms afwijken van de aanname). Tevens blijkt de inrichting van werkprocessen een duidelijke relatie met de omvang van de organisatie te hebben. De afbouw van de tijdelijke formatie richting 1-1-2027 ligt op veel onderdelen op koers, maar kent op een aantal onderdelen ook nog duidelijke uitdagingen.

Het project Dantumadiel 2027 is opgenomen in het Programma Herijking & professionalisering, welke is gestart in februari 2026. Dit programma richt zich op het verder professionaliseren van de interne organisatie en zal ondersteuning geven aan dit proces door onder meer een vergelijking aan te gaan met een aantal referentiegemeenten. Belangrijk is dat autonome ontwikkelingen op diverse beleidsterreinen ook een autonome besluitvorming gaan krijgen. Het programma kent het takenpakket van 1 januari 2024 als uitgangspunt.

De raad zal in het vierde kwartaal van 2026 worden geïnformeerd over de resultaten van het Programma Herijking & professionalisering.

ICT/Informatievoorziening
In 2025 zijn middelen aangevraagd/gereserveerd voor de uitvoering van het informatieplan 2025-2028. En wordt daar uitvoering aan gegeven, onder andere de implementatie van de WMEBV/WDO. Het betreft onze digitale dienstverlening en om deze veilig en toegankelijk beschikbaar te stellen aan onze inwoners en bedrijven.

In 2024 is tranche 1 voor de WOO (wet open overheid) gerealiseerd. Het betrof het actief openbaar maken van organisatiegegevens. Voor de realisatie van de volgende en meer complexe tranches en waarbij meer informatie openbaar moet worden gemaakt is extra inzet nodig. Dit voor het meenemen van mensen in de verandering, het inrichten van processen, op orde brengen van de informatiehuishouding en inzetten van de benodigde technische middelen, o.a. aankoop en implementatie van een publicatieplatform. De extra inzet is voorzien in de vorm van een aanjager die in samenwerking met de vakafdelingen en experts op het gebied informatiebeheer en juridisch inhoud en vorm geeft aan de ontwikkeling van de WOO.

Gemeentelijke belastingen
In deze perspectiefnota zijn de inkomsten vanuit de gemeentelijke belastingen verhoogd met de verwachte inflatie (hicp) voor 2027 uit het Centraal Economisch Plan 2026.

Autonome (prijs)ontwikkeling
Autonome prijsontwikkelingen zijn veranderingen die optreden zonder dat er nieuw beleid of directe ingrijpen aan ten grondslag liggen. Het gaat derhalve om verandering die “vanzelf” ontstaan door veranderingen in prijzen door economische omstandigheden. Als autonome prijsontwikkeling zijn voor de gemeente de volgende prijscomponenten te onderscheiden: inflatie,  loonontwikkeling en rente ontwikkeling. Onderstaande zijn deze prijscomponenten kort toegelicht en in de tabel zijn de gehanteerde waarden voor 2027 weergegeven.

Uitgangspunt voor het meerjarenperspectief van de gemeente is dat alle structurele baten en lasten gecorrigeerd worden voor inflatie op basis van de geharmoniseerde consumentenprijsindex (hicp). Daar waar er sprake is van vaste kosten of afspraken die niet meebewegen met de inflatie wordt geen bijstelling gedaan voor prijsontwikkeling. Te denken valt aan vastgestelde subsidies of vastgestelde budgetten waarbij reeds rekening is gehouden met inflatie. De geharmoniseerde consumentenprijsindex is afkomstig uit het Centraal Economisch Plan 2026 (CEP 2026) van het Centraal Planbureau (CPB). De verwachting is dat de inflatie in 2026 geleidelijk richting de 2%-doelstelling van de Europese Centrale Bank (ECB) beweegt. Voor 2027 is de verwachting dat de inflatie  stabiliseert rond dit niveau. De huidige ontwikkelingen in het Midden-Oosten zijn nog geen onderdeel van de verwachting van het CPB en vormen een risico voor de inflatieverwachting.

Voor de bijstelling van de loonkosten wordt de Loonvoet sector overheid gehanteerd. In deze bijstelling zijn de cao-loonontwikkeling, de ontwikkeling van de sociale werkgeverslasten en eventuele incidentele ontwikkelingen meegenomen. De gehanteerde waarde vindt eveneens zijn grondslag in het Centraal Economisch Plan 2026. 

De kapitaallasten (afschrijvingen en rente) van nieuwe investeringen worden doorgerekend op basis van de gemiddelde omgslagrente in de Begroting 2026 (0,6%). Bij nieuwe investeringen die zo groot zijn dat (externe) financiering nodig is, wordt gerekend met de actuele rente. De actuele rente is gebaseerd op de 25-jaars lineaire rente bij de BNG bank (april). De actuele rente is eveneens gehanteerd voor het doorrekenen voor het aantrekken van (extern) financiering voor de bestaande investeringsagenda (waaronder MFC Feanwâlden).

Onder de autonome ontwikkelingen zijn ook de verwachte gemeentelijke bijdragen aan verbonden partijen meegenomen. De gemeentelijke bijdrage in het meerjarige perspectief is gebaseerd op de meest recente begrotingen van de verbonden partijen.

Het IHP is op 3 maart 2026 door de gemeenteraad vastgesteld. In het IHP is voor het jaar 2028 de realisatie  van het MFC in Feanwâlden, inclusief twee scholen, opgenomen. Verder zijn voor het jaar 2030 de volgende toekomstige investeringen opgenomen:

• Nieuwbouw CBS de Wynroas Wâlterswâld (€ 3.441.773) 
• Nieuwbouw CNS Wâlterswâld  (€ 4.306.719)
• Verbouwing gebouw de Saad t.b.v. SO de Wingerd (Nog geen geraamd bedrag)

De geraamde investeringsbedragen zijn gebaseerd op de leerlingenprognoses 2028 en het VNG normbedrag per m2.

Voor de realisatie van de scholen in Walterswâld en de verbouwing van SO de Wingerd (locatie de Saad) zal de gemeenteraad in de loop van 2026 / 2027 via aparte voorstellen worden geadviseerd om voorbereidingskredieten toe te kennen. Mochten de scholen in 2030 zijn gerealiseerd dan zullen de kapitaalslasten per 2031 in de gemeentebegroting moeten worden opgenomen. 

De gemeenteraad heeft op 8 mei 2025 het definitieve (financieel) scenario voor het MFC Feanwâlden vastgesteld. Dit betekent dat er een MFC met nieuwbouw sporthal gerealiseerd wordt. Het MFC moet plaats bieden aan (twee) scholen, kinderopvang, sport en ontmoeten.  Indien (financieel) mogelijk wordt er tevens een steunpunt van de bibliotheek gerealiseerd. Het raadsbesluit van 8 mei 2025 is financieel verwerkt in de meerjarenbegroting en is daarmee integraal verwerkt in de cijfers in deze Perspectiefnota.

Op basis van het raadsbesluit is in mei 2025 de aanbestedingsprocedure voor de architectenselectie  gestart en inmiddels afgerond. De geselecteerde architect werkt momenteel, in samenwerking met de toekomstige gebruikers, het schetsontwerp uit tot een voorlopig ontwerp. Daarnaast is inmiddels ook de (bouw)aannemer geselecteerd voor de bouwteamfase. In deze fase werken de aannemer, de architect en de toekomstige gebruikers gezamenlijk het voorlopig ontwerp verder uit tot een definitief ontwerp. Realisatie van het gehele project staat halverwege 2028 in de planning. 

De huidige beleidsplannen (wegen, gebouwen, groen, kunstwerken, straatverlichting en water) zijn vastgesteld in 2021 voor de periode 2022-2026. Tevens is er in 2021 een nieuw Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) vastgesteld voor dezelfde periode. Op dit moment vinden de voorbereidingen plaats voor het opstellen van een nieuw beleidsplan kapitaalgoederenbeheer. Dit nieuwe beleidsplan zal in 2026 aan de (nieuwe) raad ter besluitvorming worden aangeboden.

De sporthal in de Westereen is gebouwd in 1988. De algehele staat van de sporthal is gedateerd en er is sprake van achterstallig onderhoud. Als gevolg van een verouderde dakconstructie is de laagbouw van de sporthal gestut zodat de veiligheid blijft gewaarborgd.

Er zijn een 4-tal varianten denkbaar om de hal weer up to date te krijgen:

• verbouwing en verduurzaming – minimale variant.
• verbouwing en verduurzaming – ingrijpende variant.
• nieuwbouw gymzaal.
• nieuwbouw sporthal.

De raad zal daartoe een uitgewerkt voorstel krijgen ter besluitvorming.