Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing

2.1 Inleiding

Terug naar navigatie - Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing - 2.1 Inleiding

Als gemeente streven wij naar een optimale dienstverlening en goede voorzieningen voor onze inwoners. Een belangrijke voorwaarde om deze doelstelling te realiseren is een gezonde financiële positie. In deze paragraaf treft u een beoordeling aan van de beschikbare weerstandscapaciteit en de minimaal vereiste weerstandscapaciteit vanuit de Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen. Daarnaast zijn een aantal financiële kengetallen weergegeven die een beeld geven van de financiële positie van de gemeente.  

Vanuit wet- en regelgeving is het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) het voornaamste kader voor deze paragraaf. De lokale kaders zijn uitgewerkt in de Financiële verordening (2023) en de Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen (2024).

2.2 Beschikbare- en vereiste weerstandscapaciteit

Terug naar navigatie - Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing - 2.2 Beschikbare- en vereiste weerstandscapaciteit

Middels de nota risicomanagement en weerstandsvermogen beschikt de gemeente Dantumadiel over een beleid voor het omgaan met risico's en het weerstandsvermogen. Het doel van het beleid is om gezonde financiële basis te creëren voor de komende jaren. De drie belangrijkste pijlers van de nota risicomanagement en weerstandsvermogen  zijn:

  1. Het inventariseren van risico's middels NARIS en het verbeteren van inzicht in risico's en de beheersing daar van;
  2. Het jaarlijks bespreken van de financiële houdbaarheidstest van de VNG in de auditcommissie;
  3. Het vaststellen van de minimale weerstandscapaciteit op € 10 miljoen óf op basis van de  risico inventarisatie uit NARIS indien deze hoger is.

In deze paragraaf lichten we een en ander toe over de derde pijler en in hoeverre er op dit moment wordt voldaan aan de minimaal vereiste weerstandscapaciteit. Middels de nota risicomanagement en weerstandsvermogen is de minimale weerstandscapaciteit vastgesteld op 10 miljoen euro tenzij de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de risico inventarisatie uit NARIS een hogere waarde vereist. De grens van € 10 miljoen euro is vastgesteld om mogelijke verliesjaren in de toekomst op te kunnen vangen. Daarbij is de ervaring uit het verleden dat een nadelig resultaat van € 4 miljoen gedurende de drie daar opeenvolgende jaren omgebogen kan worden met ieder jaar een verbeter van € 1 miljoen. Daar uit volgt dan de rekensom (€4 miljoen + € 3 miljoen + € 2 miljoen + € 1 miljoen) dat er in een dergelijke situatie € 10 miljoen euro vereist is om deze tegenvaller op te vangen.

In het geval dat het weerstandsvermogen daadwerkelijk nodig is om tegenvallers op te vangen kan het weerstandsvermogen onder de gewenste ondergrens van € 10 miljoen komen. Op zo’n moment is het vaak niet mogelijk om het weerstandsvermogen direct weer op het gewenste niveau te krijgen. In de praktijk zal vaak een ombuiging nodig zijn alvorens een aanvulling van het weerstandsvermogen mogelijk is. Het doel van het weerstandsvermogen is ook om de financieel moeilijke jaren door te komen en in die periode aan de wettelijke (toezichts)eisen te voldoen. In deze situatie zal het College in de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing rapporteren welke acties worden ondernomen om het weerstandsvermogen (op termijn) weer op de gewenste ondergrens te krijgen.

In Tabel 1 is de verwachte stand van de Algemene reserve ultimo 2027 afgezet tegen de vereiste weerstandscapaciteit zoals voorgeschreven door de Nota risicomanagement en weerstandsvermogen. De beschikbare weerstandscapaciteit is lager dan de vereiste weerstandscapaciteit. Het College dient daarom, op basis van de nota risicomanagement en weerstandsvermogen, te komen met een plan om het benodigde weerstandsvermogen op termijn weer te bereiken. Het concreet uitwerken van dit plan zal de komende maanden plaats vinden en in de Perspectiefnota 2028 zal dit worden opgenomen.

Tabel 1:  Algemene reserve afgezet tegen de vereiste weerstandscapaciteit

Bedragen x € 1.000 Begroting 2027
Beschikbare weerstandscapaciteit 7.746
Vereiste weerstandscapaciteit 10.000
Ruimte (+) / tekort (-) -2.254 
   
Beschikbare weerstandscapaciteit  
Stand Algemene reserve 1 januari 12.129
Onttrekkingen (-) 3.037
Stortingen (+) 165
Resultaat bestemming (J-1) (+) -1.512
Stand Algemene reserve 31 december 7.746
   
Vereiste weerstandscapaciteit  
Benodigde weerstandscapaciteit o.b.v. risico inventarisatie 5.434
Benodigde weerstandscapaciteit voor verliesjaren 10.000
Vereiste weerstandscapaciteit 10.000

 

2.3 Benodigde weerstandscapaciteit o.b.v. risico inventarisatie

Terug naar navigatie - Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing - 2.3 Benodigde weerstandscapaciteit o.b.v. risico inventarisatie

Risico inventarisatie

Als organisatie hebben wij een risico inventarisatie uitgevoerd om te beoordelen of de benodigde weerstandscapaciteit niet hoger moet zijn dan de vereiste 10 miljoen euro. Hierbij is gebruik gemaakt van het softwareprogramma NARIS waarmee risico's systematisch in kaart kunnen worden gebracht en beoordeeld. Uit de inventarisatie zijn vanuit de gemeente in totaal 54 risico's in beeld gebracht. In de risicobeoordeling is ditmaal extra aandacht besteed aan de structurele financiële gevolgen van risico's. Voor een aantal risico's beperkt de financiële impact zicht niet tot een enkel jaar maar zijn er meerjarige financiële gevolgen. Gevolg is dat de weerstandscapaciteit is gestegen ten opzichte van de vorige inventarisatie. In het onderstaande overzicht wordt de top 10 van deze risico’s gepresenteerd die de hoogste bijdrage leveren aan de berekening van de benodigde weerstandscapaciteit. Deze top 10 risico’s bepalen gezamenlijk voor 64% de benodigde weerstandscapaciteit. 

Deze risico inventarisatie geeft een goed inzicht in de aanwezige risico’s en stelt organisatie en bestuur in staat beter te sturen op de beheersing van risico’s en te bepalen welke weerstandscapaciteit nodig is om financiële schade voortkomend uit risico’s te ondervangen. Het plan is om de komende jaren het inzicht in risico’s en de sturing en beheersing van de risico’s verder te ontwikkelen. In Tabel 2 treft u een overzicht aan van de top-10 risico’s van de gemeente Dantumadiel.

Op basis van de ingevoerde risico's is een risicosimulatie uitgevoerd in NARIS. De risicosimulatie is toegepast omdat het reserveren van het maximale bedrag niet nodig is. De risico's zullen immers niet allemaal tegelijk en in hun maximale omvang optreden. Figuur 1 en Tabel 3 tonen de resultaten van de risicosimulatie. Voor de bepaling van de benodigde weerstandscapaciteit gaan we, conform de nota weerstandsvermogen en risicomanagement,  uit van een zekerheidspercentage van 90%. Uit Tabel 3 is op te maken dat het voor 90% zeker is dat alle risico's kunnen worden afgedekt met een weerstandscapaciteit van afgerond € 5.434.000,  dit is de benodigde weerstandscapaciteit. 

Tabel 2: belangrijkste financiële risico’s 

Risiconummer Risico omschrijving Invloed
R67 Toename van het aantal jeugdvoorzieningen door meer aanvragen dan verwacht 18,25%
R9 Zorgaanbieder gaat failliet 7,33%
R62 Herverdeling van gemeentefonds kan negatief uitpakken voor individuele gemeente 7,29%
R50 Tekort in exploitatie gesubsidieerde organisaties 6,38%
R23 Overtreding AVG 5,85%
R63 Acute en hoge inflatie 4,40%
R60 Het risico op een stijgende rente 3,70%
R59 Lagere Algemene uitkering als gevolg van mutaties in de uitkeringsbasis of taakmutaties 3,64%
R38 Prijsstijging van uit te besteden werk. Vertraging in leveringen. Prijsstijging inkoop bouwmateriaal 3,64%
R7 De positie van SDF staat te ver van de gemeenten 3,19%

 

Tabel 3: Benodigde weerstandscapaciteit bij verschillende zekerheidspercentages

Percentage Bedrag
10% € 1.612.592
20% € 2.089.090
30% € 2.496.222
40% € 2.886.482
50% € 3.272.602
60% € 3.666.699
70% € 4.105.169
80% € 4.644.422
90% € 5.433.729

 

Ratio weerstandsvermogen

De beschikbare weerstandscapaciteit zijn de middelen en mogelijkheden waar de gemeente over beschikt om niet begrote kosten te dekken. Voor de gemeente Dantumadiel betreft dit de middelen in de Algemene reserve. De middelen in de Algemene reserve zijn vrij besteedbaar. De verwachtte beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2027 is gelijk aan € 7.746.000.

Om te bepalen of de beschikbare weerstandscapaciteit toereikend is wordt de benodigde weerstandscapaciteit afgezet tegen de beschikbare weerstandscapaciteit. We leggen hier dus een relatie tussen de financieel gekwantificeerde risico's en de mate waarin deze risico's opgevangen kunnen worden middels de vrij besteedbare middelen. De uitkomst van deze berekening noemen we het weerstandsvermogen. Onderstaande de berekening van het weerstandsvermogen voor de gemeente Dantumadiel in 2027.

Weerstandsvermogen = Beschikbare weerstandscapaciteit = € 7.746.000 = 1,4
-------------------------------------------- ------------------
Benodigde weerstandscapaciteit € 5.434.000


NARIS heeft in samenwerking met de Universiteit Twente een normtabel ontwikkeld voor de beoordeling van het weerstandsvermogen, zie Tabel 4. De ratio van de de gemeente Dantumadiel valt in klasse B. Dit duidt op een ruim voldoende weerstandsvermogen.  

 Tabel 4: Normering weerstandsvermogen

Waarderingscijfer Ratio Betekenis
A > 2,0 Uitstekend
B 1,4 - 2,0 Ruim voldoende
C 1,0 - 1,4 Voldoende
D 0,8 - 1,0 Matig
E 0,6 - 0,8 Onvoldoende
F < 0,6 Ruim onvoldoende

 

2.4 Kengetallen

Terug naar navigatie - Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing - 2.4 Kengetallen

Financiële kengetallen zijn meetbare indicatoren die inzicht geven in de financiële gezondheid van een organisatie.  De kengetallen in deze paragraaf geven enerzijds inzicht in de huidige financiële situatie van de gemeente en richten zich anderzijds op de mogelijkheid om toekomstige financiële stress op te vangen.  Ze geven zodoende inzicht in de financiële weerbaar- en wendbaarheid van de gemeente. Het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) schrijft de volgende kengetallen voor. 

  • Netto schuldquote;
  • Solvabiliteitsratio;
  • Grondexploitatie;
  • Structurele exploitatieruimte;
  • Belastingcapaciteit.

In Tabel 5 zijn de kengetallen weergegeven. Per kengetal volgt een korte uitleg over wat het kengetal weergeeft en wat de signaalwaarde is.

Tabel 5, Kengetallen BBV

Kengetal Rekening 2025 Begroting 2026 Begroting 2027 Raming 2028 Raming 2029 Raming 2030
Netto schuldquote 23% 47% 68% 92% 93% 93%
Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen 20% 44% 64% 88% 89% 89%
Solvabiliteitsratio  30% 26% 12% 9% 7% 6%
Grondexploitatie  2% 2% -1% 0% 0% 0%
Structurele exploitatieruimte  6% 3% 0% -2% -2% -0%
Belastingcapaciteit  94% 87% 87% - - -

Netto schuldquote / Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen
Bij de Netto schuldquote worden de netto schulden afgezet tegen het totaal saldo van baten. Hoe hoger het percentage des te groter is de druk van schulden (rentelasten) op de exploitatie. Een hoge schuldendruk heeft niet alleen invloed op de exploitatie maar geeft ook minder mogelijkheden om geld te lenen in geval van investeringen of financiële stress. Een lage schuldquote maakt de gemeente financieel weerbaar. Om inzicht te verkrijgen in hoeverre er sprake is van doorlenen wordt de netto schuldquote zowel in- en exclusief doorgeleende gelden weergegeven. De VNG adviseert om de schuldquote binnen de 100% te houden. De signaalwaarde voor de netto schuldquote bedraagt 130%, bij deze signaalwaarde is sprake van een relatief hoge schuldendruk. 

De netto schuldquote laat een stijgende lijn zien in de komende jaren. De stijging komt voornamelijk op het conto van stijgende vaste schulden. De vaste schulden stijgen door de geplande investeringen en de teruglopende resultaten. De geplande investeringen worden gefinancierd vanuit vreemd vermogen.

Solvabiliteitsratio
Bij de solvabiliteitsratio wordt het eigen vermogen van de gemeente afgezet tegen het balanstotaal. Feitelijk vertelt deze ratio hoe groot het deel van de bezittingen is dat gefinancierd is met eigen vermogen (positief resultaat vanuit het verleden). De solvabiliteitsratio daalt wanneer er ofwel meer vreemde vermogen (leningen) worden aangetrokken of er sprake is van verliesjaren (afname eigen vermogen). Een hoge solvabiliteitsratio maakt de gemeente financieel weerbaar omdat zij verliesjaren op kan vangen en in staat is om indien nodig investeringen te financieren met vreemd vermogen. De VNG adviseert om de solvabiliteit boven de 20% te houden. De signaalwaarde voor de solvabiliteit bedraagt 0%, bij deze signaalwaarde is sprake van een lage solvabiliteitsratio.

De solvabiliteitsratio van de gemeente Dantumadiel daalt de komende jaren tot onder de geadviseerde 20% maar blijft boven de signaalwaarde van 0%. In de voorliggende begroting stijgt het balanstotaal fors als gevolg van investeringen in activa. Daarnaast daalt het eigenvermogen de komende jaren als gevolg van onttrekkingen en negatieve resultaten. Deze twee bewegingen tezamen zorgen voor een dalende solvabiliteit.

Grondexploitatie
Het kengetal grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van het totaal saldo van baten.  Hoe minder grond een gemeente verkoopt, hoe hoger de grondpositie en hoe hoger de boekwaarde. Een grondexploitatie van 10% of hoger wordt beschouwd als kwetsbaar. Een laag percentage en in sommige jaren negatief, zoals door de jaren heen het geval is, betekent dat de grondposities van de gemeente beperkt zijn.

Het aandeel van de grondexploitaties is dalend. De daling van de voorraadwaarde is het gevolg van een aantal grondexploitaties met hoge opbrengsten in de komende jaren. In latere jaren volgen voor deze grondexploitaties nog relatief hoge lasten. De voorraadwaarde daalt als gevolg van deze mutaties.

Structurele exploitatieruimte
Bij deze ratio wordt het structurele resultaat (resultaat minus incidentele baten en lasten) afgezet tegen het totaal saldo van baten. Een positief structureel resultaat laat zien dat er genoeg baten zijn om de lasten nu en in de toekomst te dekken. Een hoge ratio is een positief signaal voor de toekomstige houdbaarheid. Vanzelfsprekend is de signaalwaarde hier 0%.

De structurele exploitatieruimte is voor het begrotingsjaar 2027 licht positief. In 2028 en 2029  is sprake van een negatieve exploitatieruimte. Dit is voornamelijk het gevolg van dalende inkomsten uit het gemeentefonds en stijgende kapitaallasten (MFC Feanwâlden). In 2030 stijgt de omvang van het gemeentefonds weer en komen de baten en de lasten weer in balans.

Belastingcapaciteit
Bij de berekening van de belastingcapaciteit worden de woonlasten (OZB, Riool- en afvalstoffenheffing) in de gemeente Dantumadiel afgezet tegen het landelijk gemiddelde (Bron: COELO). Hierbij is een lage belastingcapaciteit positief omdat er bij een lage belastingcapaciteit nog ruimte is om belastingen te verhogen en op die manier de inkomsten van de gemeente te verhogen. Deze ruimte maakte de gemeente financieel weerbaar in geval verliesjaren.

De begrote belastingcapaciteit is, ondanks de stijging in de afvalstoffenheffing en rioolheffing, ongewijzigd ten opzichte van 2026.  De landelijke woonlasten stijgen in een gelijk tempo aan die van de gemeente Dantumadiel. De stijging van de kosten bij de gemeente Dantumadiel zit voornamelijk op de heffingen en in mindere mate op de OZB. Landelijk daarentegen zien we ook een stijging in de OZB die hoger is dan de inflatie.